مطالعات فضای مجازی و رسانه‌های اجتماعی

چکیده رسانه‌های اجتماعی در ایران، به‌عنوان بسترهای تولید و اشاعه اطلاعات، زمینه‌ساز چرخش سریع و گسترده اخبار واقعی و جعلی شده‌اند. پژوهش حاضر با هدف شناسایی محتوای اطلاعاتی در رسانه‌های اجتماعی و بررسی تأثیر آن بر رفتار اشتراک‌گذاری کاربران، به شیوه‌ای آمیخته (کیفی-کمی) انجام شد. در مرحله کیفی، از طریق مصاحبه نیمه‌ساختاریافته با ۲۳ نفر از خبرگان رسانه، مضامین کلیدی پیرامون «تشابه»، «تفاوت» و «اهداف اشاعه» اخبار جعلی با اطلاعات واقعی استخراج و با تکنیک تحلیل شبکه مضامین تحلیل شد. سپس، یافته‌های حاصل مبنای طراحی پرسشنامه‌ای محقق‌ساخته قرار گرفت که به‌صورت آنلاین در اختیار ۳۸۵ کاربر شبکه‌های اجتماعی قرار گرفت. داده‌ها با استفاده از نرم‌افزارهای SPSS و AMOS و روش تحلیل معادلات ساختاری تحلیل شد.
یافته‌ها نشان داد که میان سه متغیر اصلی پژوهش و میزان اشتراک‌گذاری اطلاعات توسط کاربران، رابطه معناداری وجود دارد. به‌ویژه مضامین مربوط به تشابه ساختاری اخبار جعلی با اطلاعات واقعی و اهداف اشاعه، پیش‌بینی‌کننده‌های قوی‌تری برای اشتراک‌گذاری بودند. در مجموع، نتایج حاکی از آن است که اشتراک‌گذاری اطلاعات در رسانه‌های اجتماعی صرفاً بر مبنای اعتبار یا صحت آن نیست، بلکه متأثر از انگیزه‌های ادراکی، اجتماعی و روانی کاربران است.

چکیده در عصر دیجیتال، فضای مجازی به بستر اصلی بازنمایی و بازتعریف هویت نوجوانان بدل شده است، درحالی‌که نهادهای سنتی همچون خانواده و مدرسه همچنان درگیر پاسخ‌گویی به چالش‌های ناشی از این تحول‌اند. پژوهش حاضر با بهره‌گیری از روش تحلیل لایه‌ای علی (Causal Layered Analysis - CLA) و رویکرد آینده‌پژوهی، به واکاوی سطوح گوناگون تحولات هویتی نوجوانان تهرانی در تقاطع سه نیروی کلیدی- خانواده، مدرسه و فضای مجازی- می‌پردازد. داده‌ها از طریق ۱۸ مصاحبه عمیق با نوجوانان، والدین، معلمان و مشاوران گردآوری شده و در چهار سطح لیتانی، ساختاری، گفتمانی و استعاری تحلیل شده‌اند. نتایج نشان می‌دهند که در سطح لیتانی، گفتمان غالب معطوف به اضطراب والدین و روایت‌های هشدارآمیز درباره زوال ارزش‌هاست؛ در سطح ساختاری، نارسایی نظام آموزشی و ضعف سواد رسانه‌ای خانوادگی، نوجوانان را در معرض بحران‌های هویتی قرار داده است؛ در سطح گفتمانی، شکاف میان رویکردهای مراقبت‌محور بزرگسالان و گفتمان خودابرازی دیجیتال نوجوانان برجسته است؛ و در نهایت در سطح استعاری، نمادهایی چون «نوجوانِ کاوشگر دیجیتال»، «مدرسه به مثابه قلعه متروک» و «خانواده چون چراغی در مه»، بازتابی از ناخودآگاه فرهنگی و شکاف بین نسلی‌اند. این پژوهش با ترسیم سه سناریوی آینده‌نگر شامل «تداوم شکاف»، «تطابق حداقلی» و «بازتعریف نهادی و گفتمانی»، تأکید می‌کند که بازسازی روایت‌ها، توانمندسازی نهادهای تربیتی و بازمهندسی سیاست‌های فرهنگی برای ارتقاء هویت‌سازی نوجوانان در جهان مجازی ضروری است. یافته‌ها چارچوبی نظری-کاربردی برای تحلیل آینده هویت نوجوانان ایرانی ارائه می‌دهند و بستر مناسبی برای مداخلات آموزشی، فرهنگی و سیاست‌گذاری فراهم می‌کنند.

چکیده فضای مجازی به عنوان پدیده ای پیچیده و چند وجهی، تأثیرات شگرفی بر زندگی اجتماعی، اقتصادی و سیاسی جوامع معاصر گذاشته است. با گسترش روزافزون استفاده از اینترنت و شبکه های اجتماعی، ضرورت تدوین رویکردی جامع برای مدیریت و حکمرانی بر این فضا بیش از پیش احساس می شود. در این میان، دو دیدگاه نظم گرا و تضاد گرا ا در خصوص حاکمیت بر فضای مجازی مطرح است. در این پژوهش، با روش تحلیلی –توصیفی وبا رویکردی انتقادی، به بررسی و مقایسه این دو دیدگاه پرداخته شد.
نتایج نشان داد که سه نوع مدیریت می تواند حکمرانی بر فضای مجازی را اعمال کند:1-مدیریت در سطح خرد، خانواده به عنوان اولین و مهم‌ترین نهاد اجتماعی، نقش محوری در شکل‌دهی به الگوهای فرهنگی و رفتاری فرزندان ایفا می‌کند. 2-مدیریت در سطح نیمه کلان، مدارس به عنوان نهادهای آموزشی و تربیتی، نقش محوری در شکل‌دهی به گفتمان عمومی پیرامون موضوع های نوظهور نظیر حفاظت از داده‌ها ایفا می‌کنند. 3-مدیریت در سطح کلان، استفاده از فناوری های بومی در صیانت از فضای مجازی بسیار اهمیت دارد. بسترسازی لازم جهت استفاده از موتور جست و جوی داخلی و استفاده از شبکه های اجتماعی ملی از جمله عوامل مهم در این زمینه است.

چکیده شناخت چالش‌ها و موانع پیش‌رو برای بهره‌مندی سازمان‌های اقتصادی دولتی در ایران از روابط عمومی الکترونیک انجام شده است. این پژوهش با استفاده از روش کیو و جامعۀ آماری، شامل 40 نفر مدیران و معاونان روابط عمومی‌های چهار وزارتخانه (اقتصادی و دارایی، نفت، کار و امور اجتماعی و صنعت، معدن و تجارت) بوده است. از 29 گویه پژوهش، پاسخگویان با ابعاد اقتصادی، مدیریتی و ساختاری بیشترین موافقت و با ابعاد اجتماعی، قانونی و اخلاقی بیشترین مخالفت را داشته‌اند، در این میان بیشترین اشتراک نظر پاسخگویان در خصوص گویه‌های «ضرورت داشتن الگوی علمی برآمده از فرهنگ‌سازمانی روابط عمومی الکترونیک در سازمان‌های اقتصادی دولتی» ، «ضرورت اتخاذ رویکرد مدیریت اجرایی روابط عمومی الکترونیک در سازمان‌های اقتصادی دولتی» و«لزوم ضمانت امنیت راهبردی برنامه‌های روابط عمومی الکترونیک در سازمان‌های اقتصادی دولتی» را شامل است و کمترین اشتراک نظر پاسخگویان با گویه‌های «شناسایی فرصت‏های شغلی و کسب‌وکارهای جدید»، «جلب اعتماد جامعه به عملکرد سازمان اقتصادی دولتی» و«رفتار مسئولانه در برابر جامعه» را بوده است. روابط عمومی الکترونیک در یک سازمان اقتصادی دولتی، از طریق ارتباطات الکترونیکی مؤثر درون و برون‌سازمانی می‌تواند یک جریان ارتباطی  متعادل و متوازن را از طریق فرایند اطلاع‌رسانی با جلب مشارکت افکار عمومی و ایفای نقشی برابر بین یک سازمان و مخاطب ممکن سازد.

چکیده هدف: بررسی پیامدهای مثبت و فرصت ها و پیامدهای منفی و چالش های احتمالی کاربرد هوش مصنوعی در روزنامه نگاری از منظر روزنامه نگاران حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات هدف این پژوهش است.
روش پژوهش: در این پژوهش اطلاعات (عبارات معنایی) پیرامون موضوع پژوهش از طریق مصاحبه کیفی با 10 نفر از روزنامه نگاران حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات گردآوری شده است و با روش تحلیل تماتیک(مضمونی) مضامین پایه، سازمان دهنده و فراگیر استخراج و در قالب جداول ارائه شده است.
یافته ها: در این پژوهش عبارات معنایی از متن مصاحبه های صورت گرفته با مشارکت کنندگان استخراج شد و از آن عبارات معنایی 40 مضمون پایه، 8 مضمون سازمان دهنده و 2 مضمون فراگیر پیامدهای مثبت و فرصت های استفاده از هوش مصنوعی در روزنامه نگاری و 43 مضمون پایه و 7 مضمون سازمان دهنده و 2 مضمون فراگیر پیامدهای منفی و چالش های استفاده از هوش مصنوعی در روزنامه نگاری شناسایی و در قالب جداول مضامین ارائه شده است.
نتایج: از جمله نتایج پژوهش حاکی از این است که استفاده از هوش مصنوعی می تواند تاثیرات دوگانه ای در روزنامه نگاری داشته باشد از طرفی در تولید و توزیع و مدیرت محتوا عملکرد رسانه و روزنامه نگاران را افزایش دهد و نیز موجب توسعه روزنامه نگاری شود و از طرف دیگر اثرات استفاده سوء از هوش مصنوعی می تواند موجب تضعیف جایگاه روزنامه نگاران و برخی عملکرد رسانه ها مانند تقویت انحصارگرایی و تولید و انتشار محتوای محتوای مغرضانه شود.

چکیده با گسترش شبکه‌های اجتماعی، اینفلوئنسرها به کنشگرانی کلیدی در عرصه عمومی ایران تبدیل شده‌اند. این پژوهش به تحلیل جامعه‌شناختی اقتصاد شهرت می‌پردازد؛ پدیده‌ای که در آن دیده‌شدن در فضای دیجیتال به سرمایه‌ای نمادین و فرهنگی بدل شده و زمینه تبدیل آن به سرمایه‌های اقتصادی و اجتماعی را فراهم می‌سازد. هدف تحقیق بررسی چگونگی به‌کارگیری استراتژیک این سرمایه‌ها از سوی اینفلوئنسرها و نقش کنش‌هایی چون مسئولیت اجتماعی و فعالیت‌های خیریه در مشروعیت‌بخشی به کنش دیجیتال آن‌هاست. مطالعه حاضر با استفاده از روش کیفی و تحلیل گفتمان انتقادی (CDA)، فعالیت‌های ۱۲ اینفلوئنسر مطرح ایرانی در بازه زمانی ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۲ را تحلیل می‌کند. چارچوب نظری این تحقیق بر مبنای نظریه سرمایه‌های بوردیو، مدل نمایشی گافمن، و مفهوم «اقتصاد توجه» فرانک شکل گرفته است. نتایج نشان می‌دهد کنش‌های خیریه اینفلوئنسرها ماهیتی پیچیده و دوگانه دارند. برخی واقعاً تعهد اجتماعی دارند، اما اکثریت از استراتژی‌های نمایشی برای ساخت برند شخصی و بازاریابی فضیلت بهره می‌گیرند؛ به‌طوری‌که مرز میان کنش اخلاقی و خودنمایی محو می‌شود. در نهایت، پژوهش نتیجه می‌گیرد که اقتصاد شهرت در ایران به اکوسیستمی بدل شده است که در آن کنش اجتماعی در هم‌تنیدگی با منافع شخصی و اقتصادی عمل می‌کند. بهره‌برداری از مسئولیت اجتماعی اغلب نه از سر تعهد اخلاقی، بلکه به‌مثابه ابزاری برای انباشت توجه و تبدیل آن به منافع ملموس به کار گرفته می‌شود. این وضعیت، لزوم شکل‌گیری نهادهایی برای تدوین و اجرای چارچوب‌های اخلاقی و شفافیت را برجسته می‌سازد. ارتقای سواد رسانه‌ای و تدوین دستورالعمل‌های روشن اخلاقی، گام‌هایی ضروری برای هدایت این پدیده به سمت تحولی واقعی در عرصه اجتماعی است.