فرودستان شهری جدید به روایت سینمای ایران ( ابد و یک روز، مغزهای کوچک زنگ زده)

محمدی, جمال; فهرجی, پونه; کریمی پور, سمیه

doi:10.22083/cssms.2025.496087.1026

فرودستان شهری جدید به روایت سینمای ایران ( ابد و یک روز، مغزهای کوچک زنگ زده)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

جمال محمدی ¹

پونه فهرجی ²

سمیه کریمی پور ³

¹ استاد، گروه جامعه شناسی، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه کردستان، سنندج، ایران

² دکتری جامعه شناسی،

³ کارشناسی ارشد جامعه شناسی، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه کردستان، سنندج، ایران

10.22083/cssms.2025.496087.1026

چکیده

هدف پژوهش حاضر تحلیل نئوفرمالیستی شیوه های روایت پردازی زندگی فرودستانِ پایین شهر در سینمای دهۀ نود ایران است. رویکرد نظریِ پژوهش برگرفته از نظریه هایی در حوزۀ مطالعات سینما است که سرشت بازنمایی سینمایی و رابطۀ آن با امر اجتماعی را می کاوند. روش مطالعه مدل بوردول و تامپسن در نئوفرمالیسم است که به واکاوی سطوح چهارگانه معانی در آثار هنری می پردازد. از میان فیلم‌های اکران شده در ژانر سینمای پایین شهر در دهۀ نود سینمای ایران دو فیلم ابد و یک روز و مغزهای کوچک زنگ زده برای مطالعه انتخاب شده‌اند. نتایج تحلیل نشان می دهد که روایت پردازی فرودستان در سینمای پایین شهرِ دهۀ نود تفاوتهای اساسی با روایتهای سینمایی این اقشار در دهه های قبلی دارد. فرودستان دهۀ نود نه تقدیس می شوند و نه امکان و توان رهایی از وضعیت فرودستی را دارند، بلکه سوژه های گیرافتاده در نوعی چرخۀ باطل فقر و فلاکت اند که آغاز و انجام زندگی شان تماماً یکی است. نه فقط فضاهای عینی و نمادینِ پایین شهر متعارض، پرتنش و تکه پاره هستند، بلکه فرسودگی و ویرانگیِ حک شده بر این فضاها باعث شده است زندگی کنشگران نیز آکنده از خشونت و تنش و ستیز گردد. خشونت و تنش دایمی موتیف های تکرارشونده در هر دو اثرند. ریتم تند زندگی همراه با دیالوگ های تنش آلود و مونولوگ های پرتشویش خصلت لاینفک تعامل های نمادین کنشگران این فضاها است. در کل، پیدایش ژانر متفاوت سینمای پایین شهر در دهۀ نود حکایت از تحولی عمیق در وضعیت انضمامی فرودستان دارد که دیگر با مضامین و موتیف های سینمای دهه های قبل قابل روایت نیست.

کلیدواژه‌ها

نئوفرمالیسم

فرودستان

سینمای پایین شهر

عنوان مقاله English

The new urban subalterns as narrated by Iranian cinema (Life and A day, Sheeple)

نویسندگان English

Jamal Mohammadi ¹

Pooneh Fahraji ²

Soomayeh Karimipoor ³

¹ Professor, Department of Sociology, Faculty of Humanities and Social Sciences, University of Kurdistan, Sanandaj, Iran

² PH.D of Sociology,

³ M.A. of Sociology, Department of Sociology, Faculty of Humanities and Social Sciences, University of Kurdistan, Sanandaj, Iran

چکیده English

The aim of the current research is to analyze the neo-formalist ways of narrating the life of Farudestan in the lower part of the city in Iran's 1990s cinema. The theoretical approach of the research is derived from theories in the field of cinema studies that explore the nature of cinematic representation and its relationship with the social issue. The study method is Bordwell and Thompson's model in neoformalism, which analyzes the four levels of meanings in works of art. Among the films released in the genre of down-town cinema in the 1990s of Iranian cinema, two films, Abed and Yek Roz and Small Rusty Brains, have been selected for study. The results of the analysis show that the narration of Farudestan in the cinema of the lower city of the nineties has fundamental differences with the cinematic narrations of these strata in the previous decades. The downtrodden in the 1990s are neither sanctified nor have the possibility and ability to free themselves from the downtrodden state, but they are subjects trapped in a kind of vicious cycle of poverty and misery, whose beginning and end of life are completely the same. Not only the concrete and symbolic spaces of the lower city are conflicting, tense and fragmented, but the wear and tear carved on these spaces has caused the lives of activists to be full of violence, tension and conflict. Violence and constant tension are recurring motifs in both works. The fast rhythm of life along with tense dialogues and noisy monologues is an inseparable feature of the symbolic interactions of the activists of these spaces. In general, the emergence of a different genre of cinema in the 1990s indicates a profound change in the concrete situation of Farudestan, which can no longer be narrated with the themes and motifs of the cinema of the previous decadeس.

کلیدواژه‌ها English

Neo-formalism

subalterns

the cinema of the lower city

منابع و مأخذ

آندرو، دادلی (1389). تئوریهای اساسی فیلم، ترجمۀ مسعود مدنی، تهران: رهروان پویش.

اسکولز، رابرت (1383). درآمدی بر ساختارگرایی در ادبیات، ترجمۀ فرزانه طاهری، تهران: انتشارات آگاه.

اسلامی، مجید (1384). مفاهیم نقد فیلم، تهران: نشر نی.

امیری، ساره و آقابابایی، احسان (1398). تحلیل روایت برساخت طبقه فرودست در سینمای پس از انقلاب اسلامی. فصلنامه مطالعات فرهنگی و ارتباطات، 15 (55): 107-129. https://doi.org/10.22034/jcsc.2019.36673.

امیری، ساره و مریدی، محمدرضا (1398). اسطوره فقر در سینمای ایران: تحلیل نشانه‌شناختی فیلم ابد و یک روز. جامعهشناسی هنر و ادبیات، 11(1)، 47-65.‎ https://doi.org/10.22059/jsal.2019.282348.665757.

بازن، آندره (1392). سینما چیست؟ ترجمۀ محمد شهبا، تهران: انتشارات هرمس.

بوردول، دیوید (1385). روایت در فیلم داستانی، ترجمه علاءالدین طباطبایی، تهران: انتشارات بنیاد سینمایی فارابی.

بوردول، دیوید، تامسون، کریستین (1377). هنر سینما، ترجمۀ فتاح محمدی، تهران: نشر مرکز.

بودریار، ژان (1389). جامعۀ مصرفی: اسطورهها و ساختارها. ترجمۀ پیروز ایزدی، تهران: نشر ثالث.

پاینده، حسین (1389). داستان کوتاه در ایران: داستانهای رئالیستی و ناتورالیستی، تهران: انتشارات نیلوفر.

جاهد، پرویز (1399). جنوب شهر خالی از رئالیسم. مصاحبه با روزنامه شرق، 6 مرداد.

حیدری، آرش؛ فرهپور، سارا و محبی، میلاد (1402). تهیدست شهری و فقر تجربۀ فیلمساز ایرانی: تحلیل تصویر زندگی تهیدستان شهری در سینمای ایران دهۀ 1390. جامعهشناسی هنر و ادبیات، 14 (2)، 1-23. doi: 10.22059/jsal.2023.92663

صادقی، علیرضا (1397). زندگی روزمرۀ تهیدستان شهری. تهران: نشر آگه.

کیسبییر، آلن (1373). درک فیلم، ترجمۀ بهمن طاهری، تهران: نشر چشمه.

گاندی، لیلا (1391). پسااستعمارگرایی. ترجمۀ مریم عالمزاده و همایون سلطانی، تهران: پژوهشکدۀ مطالعات فرهنگی.

مالجو، محمد (1396). تهیدستان شهری در ایران در آینۀ اندیشۀ اجتماعی. http://farhangemrooz.com/news/

ماندگاری، محسن (1399). سینما، نئولیبرالیسم و طبقات فرودست: تحلیل اجتماعی فیلم من، دنیل بلیک اثر کن لوچ. جامعهشناسی هنر و ادبیات، 12(1)، 222-245.‎ doi: 10.22059/jsal.2020.78619.

مورتون، استفان (1392). گایاتری چاکراورتی اسپیواک. ترجمۀ نجمه قابلی، تهران: نشر بیدگل.

موناکو، جیمز (1385). چگونگی درک فیلم، ترجمۀ حمیدرضا احمدی لاری، تهران: انتشارات بنیاد سینمایی فارابی.

نیکولز، بیل (1378). ساختگرایی، نشانهشناسی، سینما، ترجمۀ علاءالدین طباطبایی، تهران: انتشارات هرمس.

هیل، جان و گیپسن، چرچ (1388). رویکردهای انتقادی در مطالعات فیلم، ترجمۀ علی عامریمهابادی، تهران: انتشارات بنیاد سینمایی فارابی.

Amiri, S. & Aqababaee, E. (2019). A Narrative analysis of the lower-class construction in post-Islamic Revolution cinema. Cultual Studies & Communication, 15(55), 107-129. [In Persian]

https://doi.org/10.22034/jcsc.2019.36673.

Amiri, S., & Moradi, M. R. (2019). A semiotic analysis of the poverty in the Iranian cinema. Sociological Journal of Art and Literature, 11(1), 47-65. [In Persian]

https://doi.org/10.22059/jsal.2019.282348.665757.

Andrew, D. (1389). The Major Film Theories. translated by Masoud Madani, Tehran: Rahrawn Pooyesh. [In Persian]

Baudrillard, J. (1389). Consumer Society. Translated by Piruz Izadi, Tehran: Sales Publication. [In Persian]

Bauman, Z. (2004). Work, consumerism and the new poor. McGraw-Hill Education (UK).

Bazin, A. (1392). What ic Cinema. Translated by Mohamad Shahba, Tehran: Hermes Publication. [In Persian]

Bordwell, D. (1385). Narration in the Fiction Film. Translated by Alladin Tabatabaii, Tehran: Bonyad Sinamai Farabi. [In Persian]

Bordwell, D. & Thompson, Ch. (1377). The Film Art. Translated by Fatah Mohamadi, Tehran: markaz Publication. [In Persian]

Burton, Nick, (2001), Formalism, in Pearson, R, & Simpson, PH, (ed.) Critical Dictionary of Film and Television Theory, London & New York: Routledge.

Casebier, A. (1373). Understanding Film. Translated by Farzaneh Taheri, Tehran: Cheshmeh Publication. [In Persian]

Caughie, J, (1995), “Ideas of Authorship,” Screen, Vol. 14, no. 3, pp. 75 – 85.

Esin, C., Fathi, M., & Squire, C. (2014). Narrative analysis: The constructionist approach. The SAGE handbook of qualitative data analysis, 203-216.

Eslami, M. (1384). The Concepts of Film Criticism. Tehran: Nashre Nay. [In Persian]

Gandi, L., (1391). Postcolonialism. Translated by Maryam Allemzadeh & Homayun Soltani, Tehran: Institute for Cultural Studies. [In Persian]

Gopalkrishnan, S. (2019). Marginalised in the new wave Tamil film: Subaltern aspirations in three films by Bala, Kumararaja and Mysskin. Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities, 11(2), 1-9.

Heydari, A., Farahpour, S. and Mohebi, M. (2023). Urban poor and the poverty of experience in Iranian cinema: An investigation of the urban poor representation in Iranian cinema. Sociology of Art and Literature, 14(2), 1-23. doi: 10.22059/jsal.2023.92663. [In Persian]

Hill, J, (1984), Sex, Class and Realism, London: BFI Publishing.

Hill, J., & Gibson, Ch. (1388). Critical Approaches in Film Studies. Translated by Ali Ameri Mahabadi, Tehran: Farabi Publication. [In Persian]

Jahed, P. (1399). Downtown devoid of realism. Interview with Shargh Newspaper, 6 of Mordad. [In Persian]

Lyotard, Jean – Francois, (1984), The Postmodern Condition: A Report on Knowledge, Manchester University Press.

Malju, M. (1396). Urban subalterns as represented in social thought. http://farhangemrooz.com/news/.[In Persian]

Mandegari, M. (2020). The Cinema, Neoliberalism and lower class: Sociological analysis of the movie "I, Daniel Blake". Sociology of Art and Literature, 12(1), 222-245. doi: 10.22059/jsal.2020.78619. [In Persian]

Mirsepassi, A., & Faraji, M. (2017). Iranian Cinema’s ‘Quiet Revolution,’1960–1978. Middle East Critique, 26(4), 397-415.

Monaco, J. (1385). How to Understand Film. Translated by Hamid Reza Ahmadi Lari, Tehran: Farabi Publication. [In Persian]

Morton, S. (1392). Gayatri Chakravorty Spivak. Translated by Najmeh Ghabeli, Tehran: Bidgol Publication. (In Persian).

Nichols, b. (1378). Structuralism, Semiotics, Cinema. Translated by Allaadin Tabatabaii, Tehran: Hermes Publication. [In Persian]

Nochlin, L, (1980), Realism, London, Penguin.

Parayil, S. K. (2014). Visual perception and cultural memory: Typecast and typecast (e) ing in Malayalam cinema. Synoptique, 3(1), 67.

Parker, J. D. (2011). An Ethico-politics of subaltern representations in post-9/11 Documentary film.

Payandeh, H. (1389). Short Stories in Iran. Tehran: Niloofar Publication. [In Persian]

Pearson, I.M(2009) Toward a Poetics of Neorealism: Tragedy in Italian Cinema 1942-1948, Department of Italian Studies, NewYork University.

Pedregal, A. (2015). Film & making other history: counterhegemonic narratives for a cinema of the subaltern. Aalto University.

Piturro, Vincent, (2008), The Audience and the Film: A Reader-Response Analysis of Italian Neorealism, The University of Colorado, the degree of Doctor of Philosophy Department of Comparative Literature.

Sadeghi, A. (1397). The Everyday Life of Urban Subalterns. Tehran: Agah Publication. ([In Persian]

Sadeghi-Esfahlani, A. (2021). Allegories Beyond Subalternity; The Transformation of Cinematic Expressions during the 1970s in Iranian Films. Quarterly Review of Film and Video, 38(5), 453-472.

Scholes, R. (1383). Structuralism in Literature. Translated by Farzaneh Taheri, Tehran: Agah Publication. [In Persian]

Spivak, G. C. (2003). Can the subaltern speak? Die Philosophin, 14(27), 42-58.

Tabarraee, B. (2012). Abbas Kiarostami: A cinema of silence. The Soundtrack, 5(1), 5-13.

Wright, W, (1975), Sixguns and Society, Berkeley, CA: University of California Press.

Zeydabadi-Nejad, S. (2007). Iranian intellectuals and contact with the West: the case of Iranian cinema. British Journal of Middle Eastern Studies, 34(3), 375-398.