مطالعات فضای مجازی و رسانه‌های اجتماعی

مطالعات فضای مجازی و رسانه‌های اجتماعی

چارچوب شاخص‌های فرهنگ اسلامی در فضای مجازی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 عضو هیئت علمی گروه مطالعات برنامه‌ریزی تحول دیجیتال، پژوهشگاه ارتباطات و فناوری اطلاعات. hakami@itrc.ac.ir
2 دانشجوی دکتری فرهنگ و ارتباطات دانشگاه امام صادق علیه السلام (نویسنده مسئول). zaroodi@isu.ac.ir
3 دانشجوی دکتری مدیریت دولتی دانشگاه امام صادق علیه السلام. A.makhdoumi@isu.ac.ir
چکیده
یکی از ملزومات حکمرانی، سنجش و اندازه‌گیری ازطریق شاخص‌ها است. شاخص‌ها، امکان شناسایی تغییرات یک کشور در طول زمان، شناسایی تأثیرات سیاست‌ها، مقایسۀ کشورها، توصیف وضع موجود کشور و... را فراهم می‌کنند. هدف از این تحقیق شناخت شاخص‌های فرهنگ اسلامی در فضای مجازی است. در این پژوهش، نگاه به شاخص‌ها، برای توصیف فرهنگ اسلامی در فضای مجازی است. اولین و مهم‌ترین کار در سنجش و شاخص‌گذاری، تدوین چهارچوب تئوریک است تا مبتنی‌بر آن، سنجه‌ها و نماگرهای آماری تدارک دیده شود. یک چهارچوب نظری استوار، نقطه‌آغازی برای ساخت شاخص­های ترکیبی است. چهارچوب نظری باید به وضوح پدیده­ای که بایستی اندازه­گیری شود و اجزای فرعی آن را بیان نماید. مبتنی‌بر روش‌شناسی تدوین چهارچوب نظری ؛ نتایج تحقیق نشان داد: این چهارچوب‌های نظری دارای بخش‌هایی همچون 1. حوزۀ سنجش، 2. زیرحوزه‌های سنجش، 3. مفاهیم (شاخص‌های ترکیبی) ذیل زیرحوزه‌ها و 4. ابعاد مفاهیم است. با استفاده از مطالعة ادبیات موضوع (روش اسنادی) و روش توصیفی - تحلیلی و شکست مفهومی، حوزۀ سنجش، زیرحوزه‌های سنجش، مفاهیم ذیل آن‌ها و ابعاد مفاهیم شناسایی شدند. حوزۀ سنجش، «فرهنگ اسلامی در فضای مجازی» است. مبتنی‌بر مطالعات نظری، چهار زیرحوزه برای حوزه سنجش انتخاب شد که عبارتند از: 1. باورهای اسلامی، 2. ارزش‌های اسلامی، 3. هنجارهای اسلامی و 4. نمادهای اسلامی و مسلمانان. در زیرحوزه چهارم، صرفاً فرهنگ اسلام مطرح نیست و فرهنگ مسلمانان در فضای مجازی نیز مدنظر قرار می‌گیرد. درنهایت مفاهیم هر زیرحوزه و ابعاد هریک از مفاهیم، در چهار جدول شناسایی و جمع‌بندی شدند.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

A Framework for Indicators of Islamic Culture in Cyberspace

نویسندگان English

Farshad Hakamizadeh 1
ali zaroodi 2
Ahmad makhdoumi 3
1 Faculty member, Department of Digital Transformation Planning Studies, ICT Research Institute (ITRC), hakami@itrc.ac.ir
2 PhD student in Culture and Communication at Imam Sadiq University (corresponding author), zaroodi@isu.ac.ir
3 PhD student in Public Management at Imam Sadiq University, A.makhdoumi@isu.ac.ir
چکیده English

One of the prerequisites of governance is measurement and evaluation through indicators. Indicators enable the identification of a country’s changes over time, the recognition of the impacts of policies, comparisons between countries, descriptions of a country’s current status, and more. This research aims to identify indicators of Islamic culture in cyberspace. In this research, the focus on indicators is to describe Islamic culture in the digital realm. The first and most crucial step in measurement and indicator development is formulating a theoretical framework for constructing metrics and statistical indicators. A robust theoretical framework serves as a starting point for creating composite indicators. The theoretical framework must clearly articulate the phenomenon to be measured and its constituent components. Based on the methodology of developing a theoretical framework, the research results indicated that these theoretical frameworks consist of sections: 1. Scope of measurement, 2. Sub-scopes of measurement, 3. Concepts (composite indicators) under sub-scopes, and 4. Dimensions of concepts.
Through a comprehensive literature review (documentary method) and a descriptive-analytical approach with conceptual breakdown, the scope of measurement, sub-scopes, concepts thereunder, and dimensions of concepts were meticulously identified. The scope of measurement, “Islamic culture in cyberspace,” Was established based on theoretical studies. Four sub-scopes were then selected for the scope of measurement, namely: 1. Islamic beliefs, 2. Islamic values, 3. Islamic norms, and 4. Islamic and Muslim symbols. In the fourth sub-scope, the research not only considers Islamic culture but also the culture of Muslims in cyberspace. Finally, the concepts of each sub-scope and the dimensions of each concept were identified and summarized in four tables, showcasing the thoroughness of the research process.

کلیدواژه‌ها English

Cultural Policy
Cultural Measurement
Indicator Framework
Cultural Indicator
آشنا، حسام‌الدین؛ آخوندی، عباس؛ اسماعیلی، هادی؛ اسماعیلی، محمدصادق؛ پورمحمدی، مصطفی؛ حسن‌پور، محمدحسین؛ روحانی، محمدرضا (1397). از سیاست‌گذاری تا سنجش فرهنگی، مجموعه سه‌جلدی. تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
آیین‌نامه ساماندهی و توسعه رسانه‌ها و فعالیت‌های فرهنگی دیجیتال، مصوب 24 مرداد 1389 هیئت وزیران.
برزویی، محمدرضا، زرودی، علی (1398). تأثیر فضای مجازی بر ایثار اجتماعی. در کتاب دریچه‌ای مفهومی به ایثار اجتماعی، به اهتمام محمدرضا برزویی و حسن شهرکی‌پور. تهران: انتشارات دانشگاه امام صادقعلیه‌السلام.
تدوین چارچوب مرجع شاخص‌های فرهنگی و اجتماعی فضای مجازی کشور (1399). پروژۀ پژوهشی گروه فرهنگ در فضای مجازی پژوهشگاه ارتباطات و فناوری اطلاعات.
خاندوزی، سید احسان، مصطفوی ثانی، علی، سرآبادانی، حسین (1398). شاخصی برای عدالت. تهران: دانشگاه امام صادق علیه‌السلام.
زرودی، علی (1397). پیوست فرهنگی اینترنت اشیاء در جمهوری اسلامی ایران. پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد دانشکده معارف اسلامی و فرهنگ و ارتباطات دانشگاه امام صادق علیه‌السلام.
سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی (1398). مطالعات اجتماعی پایۀ نهم. تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران.
سند الزامات حاکم بر اینترنت اشیاء در شبکۀ ملی اطلاعات مصوب جلسه 53 شورای عالی فضای مجازی مورخ 30 مهر 1397.
شکرخواه، یونس (1390). واژه‌نامه ارتباطات. تهران: سروش.
شورای عالی انقلاب فرهنگی (1382). شاخص‌های فرهنگی جمهوری اسلامی ایران.
شورای عالی انقلاب فرهنگی (1389). گزارش شاخص‌های راهبردی. ابعاد و مؤلفه‌های فرهنگی.
عاملی، سعیدرضا (1389). رویکرد دو فضایی به آسیب‌ها، جرائم، قوانین و سیاست‌های فضای مجازی. تهران: امیرکبیر.
عاملی، سعیدرضا (1390). مطالعات جهانی شدن: دوفضایی شدن‌ها و دو جهانی شدن‌ها. تهران: سمت.
عاملی، سعیدرضا (1391). محتوای ملی در فضای مجازی. تهران: سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران.
عنبری، موسی (1389). تطور مفهومی رصد فرهنگی. تهران: انتشارات راه دان، هماهنگی از انتشارات دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی.
فرقانی، محمدمهدی، شمسایی نیا، رامین (1396). تعامل رسانه‌های جمعی و فناوری‌های نوین ارتباطی؛ بازنمایی اقتصاد مقاومتی در فضای مجازی. فصلنامه مطالعات رسانه‌های نوین، 3(10)، 258-209.
 ‌https://doi.org/10.22054/cs.2017.21482.210
فیروزآبادی، سید ابوالحسن (1396). فضای مجازی؛ اجتماع و فرهنگ. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
فیروزآبادی، سید ابوالحسن (1399). حکمرانی فضای مجازی. تهران: مرکز رشد دانشگاه امام صادق علیه‌السلام. (در دست انتشار).
قانع، احمدعلی (1385). محدودیت‌های پیام‌رسانی در قوانین دینی و بشری. قم: بوستان کتاب.
قانع، احمدعلی (1398). گفتارهایی در فقه فرهنگ و ارتباطات، جلد دوم. تهران: انتشارات دانشگاه امام صادقعلیه‌السلام.
کیاشمشکی، ابوالفضل (1396). فلسفه عمل با نگاهی به دیدگاه علامه طباطبایی در رساله المنامات و النبوات. فصلنامه علمی پژوهشی قبسات، 22(83)، 105-124. 
کوثری، مسعود (1387). نشست نسبت جامعه و فرهنگ در رویکردهای مختلف جامعه‌شناسی فرهنگی در اولین مدرسه تابستانه دعوت. دانشگاه امام صادق علیه‌السلام.
گیدنز، آنتون (1390). جامعه‌شناسی. ترجمۀ حسن چاوشیان. تهران: نشر نی.
ماهرالنقش، علی (1396). مدل مدیریت جامع فرهنگ. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
محسنی، منوچهر (1386). بررسی در جامعه‌شناسی فرهنگی ایران. تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
مشبکی، اصغر، پورعزت، علی‌اصغر (1381). مدیریت فرهنگ جامعه. پژوهش و نگارش کتب دانشگاهی، (8)، 68-96.
مطهری، مرتضی (1382). تعلیم و تربیت در اسلام. تهران: انتشارات صدرا.
میرباقری، سید محمدمهدی (1393). نگاهی بنیادین به نسبت اخلاق و فناوری اطلاعات. قم: انتشارات تمدن نوین اسلامی.
نراقی، احمد بن محمدمهدی (1378). معراج السعادۀ. قم: انتشارات هجرت.
نصراللهی، محمدصادق (1394). الگوی سیاست‌های فرهنگی - ارتباطی حاکم بر تنظیم مقررات شیوه پالایش فضای مجازی در جمهوری اسلامی ایران. رساله دکتری، دانشگاه امام صادق (علیه‌السلام)، دانشکده معارف اسلامی و فرهنگ و ارتباطات.
نقشه مهندسی فرهنگی کشور مصوب سال‌های 1390 و 1391 شورای عالی انقلاب فرهنگی.
ویمر، راجر دی، دومینیک، جوزف آر (1389). تحقیق در رسانه‌های جمعی ترجمه کاووس امامی. تهران: سروش.

  • تاریخ دریافت 09 فروردین 1403
  • تاریخ بازنگری 27 اردیبهشت 1403
  • تاریخ پذیرش 31 اردیبهشت 1403
  • تاریخ اولین انتشار 01 خرداد 1403
  • تاریخ انتشار 01 خرداد 1403