مطالعات فضای مجازی و رسانه‌های اجتماعی

مطالعات فضای مجازی و رسانه‌های اجتماعی

واکاوی دلالت‌های فقهی بر جواز کاربست هوش مصنوعی در تعلیم قرآن کریم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 کارشناس ارشد فقه و مبانی حقوق اسلامی دانشگاه خوارزمی
2 استادیار فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی ، دانشگاه خوارزمی، کرج، ایران
3 استادیار گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی دانشگاه تبریز
10.22083/cssms.2026.569849.1097
چکیده
تعلیم قرآن کریم از مصادیق بارز قربات الهی و واجب کفایی برای جامعه اسلامی است که تحقق آن در عصر حاضر با چالش‌های متنوعی ازجمله محدودیت منابع انسانی و نیاز به دسترسی همگانی مواجه است. در این پژوهش، باهدف تبیین جواز کاربست هوش مصنوعی به‌عنوان ابزاری نوین در فرآیند تعلیم قرآن، به وکاوی دلالت‌های فقهی و اجتهادی مرتبط پرداخته شده است. ضرورت این تحقیق ازآن‌روست که فناوری‌های نوین آموزشی، امکان تسهیل یادگیری، افزایش دسترسی و ارتقای کیفیت آموزش قرآن را فراهم می‌آورند و نیازمند تحلیل فقهی برای مشروعیت شرعی هستند. روش پژوهش حاضر، توصیفی- تحلیلی، با استفاده از منابع اسناد و کتابخانه‌ای است. تحلیل این ادله نشان می‌دهد که تعلیم قرآن واجب کفایی است و ابزارهای واسطه‌ای و تسهیلگر، ازجمله هوش مصنوعی، در تحقق این واجب مشروعیت دارند. همچنین استدلال شد که استفاده از هوش مصنوعی، درصورتی‌که ضوابط علمی و آموزشی رعایت شود، نه‌تنها شأن عبادی تعلیم قرآن را تنزل نمی‌دهد بلکه آثار تربیتی و آموزشی آن را تعمیق می‌کند و دسترسی همگان به معارف قرآنی را تضمین می‌نماید. نتیجه پژوهش حکایت از جواز شرعی و فقهی کاربست هوش مصنوعی در تعلیم قرآن دارد و تأکید می‌کند که این ابزار، با رعایت شرایط علمی و اصول آموزشی، می‌تواند به‌عنوان راهبردی مشروع و کارآمد در نظام تعلیم و تربیت قرآنی عصر حاضر مورد بهره‌برداری قرار گیرد و تحقق اهداف تربیتی و اخلاقی قرآن کریم را تسریع نماید.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Analysis of jurisprudential implications on the permissibility of using artificial intelligence in teaching the Holy Quran

نویسندگان English

amir hosein jafar gholi zadeh jamal abad 1
seyyed mohammad hosein musavipur 2
Abdolreza Lotfi 3
1 Master of Jurisprudence and Fundamentals of Islamic Law, Kharazmi University
2 Assistant Professor of Jurisprudence and Fundamentals of Islamic Law, Faculty of Theology and Islamic Sciences, University of karaj, karaj
3 Assistant Professor, Department of Jurisprudence and Fundamentals of Islamic Law, University of Tabriz
چکیده English

Introducion:Teaching the Holy Quran is a clear example of divine proximity and a sufficient obligation for the Islamic society, the realization of which in the present era faces various challenges, including limited human resources and the pressing need for universal access. In this study, with the aim of explaining the permissibility of using artificial intelligence as a new tool in the process of teaching the Quran, the related jurisprudential and ijtihad implications have been meticulously analyzed. The necessity of this study is underscored by the fact that new educational technologies provide the possibility of facilitating learning, increasing access, and improving the overall quality of Quran education, all of which require thorough jurisprudential analysis for religious legitimacy.
Methods: The method of the present study is descriptive-analytical and grounded in the examination of transmission, narration, and jurisprudential sources, ensuring a robust framework for the insights presented. The evidence examined encompasses a range of Quranic texts, authentic narrations, and rational principles, including distinctions between good and bad actions, as well as the necessity of obligatory introduction. Furthermore, the study delves into jurisprudential rules such as the rule of guiding the ignorant, the importance of guidance itself, the establishment of good traditions, and the overarching duty of caring for the affairs of Muslims. This comprehensive analysis of evidence reveals that teaching the Quran constitutes a sufficient obligation in the Islamic framework and that intermediary and facilitating tools, including artificial intelligence, are not only permissible but potentially beneficial in fulfilling this sacred obligation.
Results:The results of the research indicate a clear religious and jurisprudential permissibility of utilizing artificial intelligence in teaching the Quran. It emphasizes that when this tool is employed with a conscientious observance of scientific conditions and educational principles, it can be transformed into a legitimate and effective strategy within the Quranic education system of the contemporary era. This approach not only accelerates the realization of the educational and moral goals of the Holy Quran but also signifies a pivotal shift in how religious education can adapt to the challenges of the modern world. As society continues to evolve, the integration of innovative technologies such as artificial intelligence into Quranic teaching presents a promising avenue for fostering a deeper understanding of Islamic teachings while ensuring that the wisdom of the Quran remains accessible to all, irrespective of geographical or socio-economic barriers. In this way, the sacred obligation of imparting Quranic knowledge can be fulfilled with renewed vigor and relevance, paving the way for a more enlightened and spiritually connected society.
Discussion: Moreover, it has been argued that the application of artificial intelligence, when conducted with adherence to scientific and educational criteria, does not in any way diminish the religious significance of teaching the Quran. On the contrary, it has the potential to enhance its educational impact and broaden access to Quranic knowledge for a diverse audience. By leveraging artificial intelligence, educators can tailor learning experiences to meet individual needs, thus fostering a more personalized approach to Quran education that resonates with learners from various backgrounds.

کلیدواژه‌ها English

Education
Holy Quran
Artificial Intelligence
Jurisprudence
Ijtihad arguments
قرآن‌کریم
جزایری، محمدجعفر (1413 ق). منتهی الدرایة فی توضیح الکفایة، قم: مؤسسه دار الکتاب.
سیوطی، عبدالرحمن بن ابوبکر (1429 ق). جامع الصغیر، بیروت: دار الفکر.
مطهری، مرتضی (1394). کلیات علوم اسلامی: اصول فقه و فقه، تهران: انتشارات صدرا.
ابراهیم بحرانى، یوسف بن احمد (آل عصفور). (1432 ق). الحدائق الناضرة، بیروت: مرکز الغدیر للدراسات الإسلامیه.
ابن المطهر، حسن‌بن یوسف (۱۴۱۴ ق). تذکرة الفقهاء، بیروت: مؤسسة آل‌البیت علیهم السلام لاحیاء التراث.
ابن ‏شعبه حرانی(1404 ق). تحف العقول عن آل الرسول علیهم‌السلام، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم. دفتر انتشارات اسلامی.
ابن منظور، محمد بن مکرم (1414 ق). لسان العرب، بیروت، دارالفکر - دارالصادر، بیروت، چاپ سوم، 1414 ق. 
ابن هشام، عبدالملک بن هشام (1369). السیرة النبویة، چاپ دوم، تهران: ادیب مصطفوی.
ابن‌حبان، محمد (۱۴۱۸ ه). روضةالعقلاء و نزهةالفضلاء، مکه: مکتبه‌ نزار مصطفی‌ الباز.
ابن‌داوود حلی، حسن بن علی (1383 ق). رجال ابن داود، نجف، المطبعه الحیدریه.
ابوالقاسم خویى، ابوالقاسم (1385 ق). البیان فى تفسیر القرآن، چاپ دوم، نجف: الآداب.
ابوعبید هروی‌، احمد بن‌ محمد (1419 ه). الغریبین فی القرآن و الحدیث، مکه: مکتبة نزار مصطفی الباز.
أبى‌بکر جلال الدین السیوطى، عبد الرحمن (1298 ق). الاشباه و النظائر، قاهره: مطبعة وادی النیل.
أبى‌سهل السرخس، محمد بن احمد (شمس الدین). (1387 ق). المبسوط، تهران، مکتبة المرتضویة.
أبى‌طالب یوسفى، حسن (فاضل آبى). (1408 ق). کشف الرموز، قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم. مؤسسة النشر الإسلامی.
احمد بن فارس (1430 ق). معجم مقاییس اللغه، قاهرة، چاپ اول، قاهره: المکتبة الاسلامیه.
اصفهانى، راغب (1412 ه). المفردات فى غریب القرآن، دارالقلم، بیروت.
اعرافی، علیرضا (1393). قواعد فقهى، چاپ اول، قم: مؤسسه فرهنگى و هنرى اشراق و عرفان.
امامی راد، احمد (1395). آداب مشترک تعلیم و تعلم، جلد هفتم، قم: انتشارات اشراق و عرفان.
انس، مالک (1411 ق). المدونة الکبرى، بیروت: دارالفکر.
انصاری، شیخ مرتضی (۱۴۱۳ ه). مکاسب، قم: مجمع الفکر الاسلامی.
انوری، حسن (۱۳۸۱). فرهنگ بزرگ سخن، تهران: ناشر سخن.
برازش، علیرضا (1394). تفسیر اهل‌بیت، تهران، امیرکبیر.
برقی، احمد بن محمد (1371 ق). المحاسن، چاپ دوم، قم: دار الکتب الإسلامیه.
بن فارس، احمد (1404 ق). معجم مقاییس اللغة، قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
بن فضل طبرسی، ابوعلی فضل بن حسن (۱۳۹۸). مشکاة الانوار فی غررالاخبار، تهران: دارالثقلین.
ثقفى، ابراهیم بن محمد بن سعید بن هلال (1395 ق). الغارات، چاپ اول، تهران: انجمن آثار ملى‌.
جوهرى، اسماعیل بن حماد (1410 ق). الصحاح - تاج اللغة و صحاح العربی، چاپ اول، بیروت: دارالعلم للملایین.
حرعاملی، محمدبن‌حسن (1386). وسائل الشیعه، چاپ دوم، تهران: انتشارات کتابچی.
حسن بن یوسف بن مطهر حلى (علامه حلى). (1420 ق)، تحریر الأحکام الشرعیة، قم: مؤسسة الإمام الصادق علیه‌السلام.
حسن طوسى، محمد (شیخ طوسى). (1400 ق)، النهایة فى مجرد الفقه و الفتاوى، بیروت: دار الکتاب العربی.
حسین عاملى کرکى، على (محقق ثانى)، (1414 ق). جامع المقاصد، قم: مؤسسة آل البیت علیهم‌السلام لاحیاء التراث.
حسینی، سید محمد مرتضى (1414 ق). تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت: دارالفکر.
حسینی‌نسب و علی‌اقدم (1375). فرهنگ تعلیم‌وتربیت، چاپ احرار، تبریز.
حقی، اسماعیل‌بن مصطفی (۱۴۳۰ ه). تفسیر روح‌الببان، بیروت: دارالکتب‌العالمیه.
خمینی، سید روح‌الله (1389). صحیفه نور، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
دشتی، محمد (1381). نهج‌البلاغه، قم: موسسه فرهنگی تحقیقاتی امیرالمؤمنین.
دهخدا، علی‌اکبر (1377). لغت‌نامه دهخدا، چاپ دوم، تهران: انتشارات روزنه.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1422 ق). المفردات فى غریب‌القرآن، بیروت: دار المعرفة.
راوندى کاشانى، فضل‌الله بن على (1418 ق). النوادر، تهران: بنیاد فرهنگ اسلامی کوشانپور.
رضایی اصفهانی، محمدعلی (1387). تفسیر قرآن مهر، قم: پژوهش‌های تفسیر و علوم قرآن.
سید رضى، محمد بن حسین بن موسى (1431 ق). نهج‌البلاغة، چ 5: المجمع العالمى لأهل بیت علیهم‌السلام.
سیف، علی‌اکبر (1384). سنجش فرآیند و فرآورده یادگیری: روش‌های قدیم و جدید، چاپ اول، تهران: انتشارات دوران.
سیورى، مقداد بن عبدالله (1404 ق). التنقیح الرائع، قم: مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی (ره).
سیوطی، عبدالرحمن بن ابوبکر (1429 ق). جامع الصغیر، بیروت: دار الفکر.
شاه‌عبدالعظیمی، حسین، (1363). تفسیر اثنا عشرى، تهران: میقات.
شیخ بهایی، محمد بن حسین (1381). زبدة الاصول، قم: مرصاد.
الشیخ نظام وجماعة من علماء الهند (1310 ق). الفتاوى الهندیة، بیروت: دار الفکر.
شیرازى، ناصر مکارم (1426 ق). أنوار الفقاهة - کتاب التجارة، قم: مدرسة الإمام علی بن أبی طالب (علیه السلام).
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1366 ه). شرح اصول کافى، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگى.
طباطبایی، محمدحسین (1378). تفسیر المیزان (ترجمه)، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم. دفتر انتشارات اسلامی.
طبرانی، سلیمان بن احمد (1405 ق). المعجم الأوسط، ریاض: مکتبة المعارف.
طبرى، محمّدبن جریر (1375). تاریخ طبرى، چاپ 4، تهران: اساطیر.
طریحی، فخرالدین (1414 ق). مجمع البحرین، ج ۱، ص ۱۰۵، قم: بنیاد بعثت. مرکز چاپ و نشر.
عاملی، محمد بن حسن حرّ (1372). وسائل الشیعة، تهران: اسلامیه.
عسقلانی، ابن حجر (۱۴۲۴ ق). فتح الباری، بیروت: دارالمعرفه.
عسکری، حسن بن عبدالله، (1418 ه). الفروق اللغویة، قاهره: دارالعلم و الثقافةریا، قاهره.
عطاران، محمد (1366). آراى مربیان بزرگ مسلمان درباره تربیت کودک (ابن‌سینا، غزالى و خواجه‌نصیرالدین طوسى)، تهران: سازمان پژوهش و برنامه‌ریزى.
علاقه‌بند، علی (1393). جامعه‌شناسی آموزش‌وپرورش، تهران، کتابخانه فروردین.
علامه حلی (1410 ق). الرسالة السعدیة، چاپ اول، قم: کتابخانه عمومی آیت‌الله‌مرعشی نجفی (ره).
على بن جواد تبریزى (1431 ق). ارشاد الطالب، قم: دار الصدیقة الشهیدة (سلام‌الله علیها).
عمان عکبرى بغدادى، محمّد بن محمد (شیخ مفید)، (1410 ق). المقنعة، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم. دفتر انتشارات اسلامی.
عیاشى، محمد بن مسعود (1380 ق).کتاب التفسیر، چاپ اول، تهران: چاپخانه علمیه
فخر رازی، محمد بن عمر (1148 ق). المحصل، قاهره: مکتب دارالتراث.
فراهیدى، خلیل بن احمد (1409 ه). کتاب العین، قم: هجرت.
فضلى، عبدالهادى (1969 م). القراءات القرآنیه، بیروت: دارالکتب العربى.
فیروزآبادى، محمد بن یعقوب (1415 ق). القاموس المحیط، چاپ اول، بیروت، دارالکتب العلمیة.
فیض، علیرضا (1402). مبادی فقه و اصول، چاپ سی و دوم، تهران: دانشگاه تهران.
قاری، ابى مجاهد عبدالعزیز بن عبدالفتاح (1414 ق). سنن القراء ومنهاج المجودین، چاپ اول، مدینه: مکتبه الدار.
قرائتی، محسن (1388). تفسیر نور، تهران: مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن.
قطب راوندى، سعید بن عبداللّه (1409 ق). الخرائج و الجرائح، چاپ اول، قم: مؤسسه امام مهدى عجل الله تعالى فرجه الشریف.
کلینى، محمد بن یعقوب (1407 ق). الکافى، چهارم، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
مجلسى، محمدباقر (1403 ق). بحار الأنوار، چاپ دوم، بیروت: دار إحیاء التراث العربى.
مجموعة من المؤلفین (1427 ه). الموسوعة الفقهیة الکویتیة، الکویت: دارالسلاسل.
محسنى، محمد آصف (1436 ق). بحوث فى علم الرجال، چاپ دوم، قم: مرکز المصطفى العالمى للترجمه و النشر قم.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 02 اسفند 1404

  • تاریخ دریافت 10 دی 1404
  • تاریخ بازنگری 02 اسفند 1404
  • تاریخ پذیرش 02 اسفند 1404
  • تاریخ اولین انتشار 02 اسفند 1404
  • تاریخ انتشار 02 اسفند 1404